skip to Main Content
رفتار تکانشی

رفتار تکانشی چیست؟ آیا یک بیماری است؟

رفتار تکانشی چیست؟

انجام رفتارهای سریع و ناگهانی، بدون در نظر گرفتن عواقب و تبعات آن رفتار تکانشی نامیده می‌شود. در زمان انجام این رفتارها، چیزی به غیر از آن لحظه عینی در ذهن شما نیست.

همۀ ما گهگاه و خصوصاً در سنین جوانی، دچار رفتارهای تکانشی می‌شویم. بزرگ‌تر می‌شویم و به‌مرور یاد می‌گیریم تکانه‌های خود را کنترل کنیم. این الزاماً به معنای اختلال یا بیماری نیست. رفتار تکانشی مکرر ممکن است با برخی از بیماری‌های مربوط به بهداشت و سلامت روان مرتبط باشد.

آیا رفتارهای تکانشی بیماری محسوب می‌شوند؟

رفتار تکانشی به‌خودی‌خود، بیماری محسوب نمی‌شود. هر فردی ممکن است هرازگاهی اقدام به رفتارهای تکانشی کند. رفتار تکانشی گاهی ممکن است بخشی از اختلال کنترل تکانه یا سایر اختلالات مربوط به سلامت روان در مواردی باشد که الگویی از رفتار تکانشی در فرد مشاهده شود، فرد قادر به کنترل تکانه‌ها نباشد و علائم و نشانه‌ای از سایر بیماری‌های روانی وجود داشته باشد.

علائم رفتار تکانشی

رفتار تکانشی اغلب به طور خود‌به‌خودی اتفاق می‌افتد، بدون اینکه تبعات و تأثیرات آن بر روی سایرین در نظر گرفته شود. تعجبی ندارد که بعداً احساس‌تان راجع به آن چگونه خواهد بود. این رفتار صرفاً حالا و در اینجا صورت می‌گیرد.

نمونه‌هایی از این رفتارها عبارت‌اند از:

  • افراط: افراط در انجام کارهایی مانند خرید، قمار و خوردن
  • تخریب اموال: از بین بردن وسایل شخصی خود یا دیگران در هنگام عصبانیت
  • تشدید مشکلات: پرداختن به موارد جزئی و اهمیت دادن بیش‌ازحد به آن‌ها
  • غضب و عصبانیت مکرر: فرد اغلب خونسردی خود را به‌شدت از دست می‌دهد، حتی اگر کاملاً بی‌مورد باشد
  • شروع مجدد فراوان: پیوستن و ترک ناگهانی گروه‌ها و یا محو گذشته به‌منظور آغاز مجدد
  • دادن اطلاعات شخصی بیش‌ازحد به دیگران: صحبت کردن بدون تفکر و به اشتراک گذاشتن جزئیات زندگی خصوصی
  • اقدام فیزیکی: ​​عکس‌العمل بیش‌ازحد همراه با خشونت فیزیکی لحظه‌ای
  • رابطه جنسی با خطر بالا: برقراری رابطه جنسی بدون کاندوم یا سایر روش‌های جلوگیری، به‌ویژه با شخصی که وضعیت وی ازنظر مشکلات جنسی ناشناخته است.
  • خودآزاری: آسیب رساندن به خود در اوج عصبانیت، ناراحتی یا ناامیدی

 

نمونه رفتارهای تکانشی در کودکان

کودکان خردسال اغلب تکانشی هستند. به دلیل که هنوز متوجه تأثیر و تبعات رفتارهایشان بر روی دیگران نیستند. آن‌ها نمی‌توانند درک کنند که اقدامات آن‌ها عواقبی فراتر از خواسته‌های سریع‌شان دارد.

نمونه‌هایی از این رفتارها عبارت‌اند از:

  • نادیده گرفتن خطر: دویدن به خیابان بدون توجه به ترافیک یا پریدن درون استخر بدون فکر کردن به اینکه شنا بلد نیستند.
  • پریدن وسط صحبت دیگران: صحبت مداوم بین مکالمات
  • اقدام فیزیکی: هل دادن کودکان دیگر یا پرتاب وسایل در هنگام ناراحتی
  • زورگیری: تحمیل خواسته‌های خود به‌جای درخواست یا انتظار
  • خشونت کلامی: جیغ و فریاد در هنگام سرخوردگی

 

علل رفتار تکانشی

نحوۀ تصمیم‌گیری ما انسان‌ها فرایند پیچیده‌ای است. علت تکانش‌گری همیشه مشهود نیست، ممکن است افراد به دلایلی غیر از تکانش‌گری اقدام به انجام رفتارهای پرخطر کنند. مشاهده تکانش‌گری در کودکان خردسالی که خودکنترلی در آن‌ها پرورش نیافته، غیرمعمول نیست.

مطالعات نشان‌دهندۀ ارتباط تکانش‌گری با لوب پیشانی مغز است. سایر تحقیقات حاکی از ارتباط میان تکانش‌گری و اتصالات مغزی است. محققان راه درازی را برای درک کامل ارتباط بین تکانش‌گری و شخصیت، اتصالات مغزی و عملکرد مغز در پیش رو دارند. شرایط جسمی مانند ضایعات مغزی و سکته مغزی نیز می‌تواند منجر به رفتارهایی مانند رفتار تکانشی شود.

 

عوامل خطر رفتار تکانشی

هرکسی ممکن است گاهی تکانشی و برانگیخته شود، اما داشتن رفتارهای تکانشی گاهی ممکن است نشانه‌ای از ابتلا به اختلالات اساسی باشد. علل دقیق این اختلالات ناشناخته است، ممکن است در اثر ترکیب عواملی چون ژنتیک، محیط زندگی، عملکرد مغز، آسیب مغزی، تغییرات فیزیکی مغز و آسیب روحی در دوران کودکی ایجاد شوند.

 

اختلالات کنترل تکانه

اختلالات کنترل تکانه، وضعیتی است که در آن فرد در کنترل احساسات یا رفتارهای خود دچار مشکل می‌شود. غالباً، این رفتارها حقوق دیگران را نقض می‌کند یا مغایر با هنجارهای اجتماعی و قوانین است.

بر اساس اطلاعات موجود در کتابچه راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، حدود ۵ تا ۱۰ درصد افراد، مبتلا به‌نوعی از اختلالات کنترل تکانه هستند. مردان در مقاسه با زنان ممکن است کمی بیشتر مستعد ابتلا به این اختلالات باشند، همچنین این اختلالات ممکن است با سایر اختلالات مربوط به سلامت روان یا سوءمصرف مواد همراه باشد.

اختلالات کنترل تکانه گاهی نادیده گرفته شده یا به‌درستی تشخیص داده نمی‌شوند، به این معنی که بسیاری از افراد مبتلا، کمک‌ها و حمایت‌های موردنیاز را دریافت نمی‌کنند. شناخت بهتر این اختلالات منجر به رفع این شکاف درمانی شده و امکان بهره‌مندی از مراقبت صحیح برای بهبود علائم را فراهم کند. برخی از این اختلالات عبارت‌اند از:

 

اختلال شخصیت مرزی

اختلال شخصیت مرزی یکی از بیماری‌های مربوط به سلامت روان است که منجر به بی‌ثباتی عاطفی می‌شود. علائم این اختلال شامل تکانش‌گری، خویشتن‌شناسی ضعیف، رفتارهای خطرناک و آسیب رساندن به خود است.

اختلال دوقطبی

اختلال دوقطبی، نوعی اختلال مربوط به سلامت روان است که با تغییرات شدید خلق‌وخو، اغلب شیدایی یا افسردگی مشخص می‌شود. فرد مبتلا ممکن است در یکی از دوره‌های شیدایی خود، دارای رفتارهای تکانشی باشد. سایر علائم این اختلال عبارت‌اند از: انرژی بالا، اضطراب و پریشانی، افکار رقابتی، پرحرفی، سرخوشی، نیاز کمتر به خواب و تصمیم‌گیری ضعیف.

 

اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD)

توجه و کنترل رفتار تکانشی برای مبتلایان به اختلال بیش فعالی دشوار است. علائم ممکن است شامل مواردی مانند بی‌قراری، فراموشی، قطع ارتباط با دیگران و مشکل در تمرکز باشد.

 

سوءمصرف مواد

برخی از مواد مانند الکل ممکن است مانع مهار و کنترل شخصی افراد و منجر به رفتار تکانشی شود. از طرفی، تکانش‌گری ممکن است در ایجاد اختلالات ناشی از مصرف مواد دخیل باشد. گاهی تشخیص اینکه کدام‌یک از آن‌ها اول صورت گرفته، دشوار است.

 

اختلال شخصیت ضداجتماعی

اختلال شخصیت ضداجتماعی شامل رفتار تکانشی و فریبکارانه است. علائم دیگر شامل عصبانیت سریع، خودبینی، دروغ‌گویی، پرخاشگری و عدم پشیمانی است.

 

اختلال انفجاری متناوب

افراد مبتلا به اختلال انفجاری متناوب، اغلب دچار دوره‌های مکرر تکانش‌گری یا پرخاشگری می‌شوند که منجر به تعرض به مردم و یا اموال آن‌ها می‌شود. نمونه‌هایی از این رفتارها عبارت‌اند از: بدخلقی، خشونت فیزیکی و خشم و خشونت جاده‌ای.

 

دزدی بیمارگونه یا جنون دزدی (Kleptomania)

جنون دزدی، نوعی بیمار نادر است که در آن فرد قادر به مقاومت در برابر تمایل شدید به سرقت نیست. افراد مبتلا به جنون دزدی، غلب به‌طور هم‌زمان دچار یکی از اختلالات مربوط به بهداشت روان مانند اضطراب و افسردگی می‌باشند. هرچند این اختلال به‌طورمعمول در اواخر بلوغ یا اوایل بزرگ‌سالی آغاز می‌شود، اما مواردی از آن در کودکان ۹-۴ ساله و سالخوردگان ۷۷ سال گزارش شده است.

جنون آتش‌افروزی (Pyromania)

جنون آتش‌افروزی، نوعی اختلال نادر روانی است – نوعی اختلال کنترل تکانه – که در آن فرد قادر به کنترل خود در برابر تمایل به آتش‌افروزی عمدی نیست. اختلال جنون آتش‌افروزی با معیارهایی مانند آتش‌افروزی عمدی و هدفمند بیش از یک‌بار، تنش عاطفی قبل از عمل، شیفتگی، علاقه و کنجکاوی در مورد آتش و لذت در هنگام مشاهدۀ آتش‌سوزی مشخص می‌شود.

اختلال کندن مو (Trichotillomania)

اختلال کندن مو یکی دیگر از اختلالات روانی نادر است که در آن فرد گرایش شدیدی به کندن موی خود دارد که باعث ریزش فراوان مو می‌گردد. این وضعیت نوعی اختلال وسواس فکری است و نوعی اختلال کنترل تکانه تلقی می‌شود.

 

کندن بیمارگونۀ پوست

کندن بیمارگونۀ پوست، با کندن مکرر یا وسواس گونۀ پوست به حدی که باعث آسیب بافت شود، مشخص می‌شود. فرد مبتلا از شرم و خجالت مکرر و پرهیز از موقعیت‌های اجتماعی شکایت دارد. این افراد معمولاً زمان زیادی- اغلب چند ساعت در روز -را صرف کندن پوست خود می‌کنند. در اغلب موارد به پوست صورت آسیب می‌رسانند، اما هر قسمت از بدن مانند، تنه، بازوها، دست‌ها یا پاها نیز ممکن است کانون توجه باشد که می‌تواند منجر به عفونت و یا آسیب شدید شود.

 

آسیب مغزی یا سکته مغزی

آسیب مغزی یا سکته مغزی می‌تواند منجر به تغییرات رفتاری شامل تکانش‌گری، قضاوت ضعیف و دامنۀ توجه کوتاه شود.

 

چه موقع به رواندرمانگر مراجعه کنیم؟

حتی اگر مبتلا به یک بیماری روانی نباشید، باید انجام رفتارهای تکانشی مکرر را جدی بگیرید. رفتار تکانشی می‌تواند منجر به رفتارهای نامناسب شده و واجد پیامدهای جدی باشد. تحقیقات حاکی از ارتباط میان تکانش‌گری و خودکشی در افراد دارای اختلال شخصیت مرزی، سوءمصرف مواد مخدر، دوره‌های شیدایی و دوره‌های افسردگی است.

تحقیقات دیگر حاکی از ارتباط بین تکانش‌گری و رفتارهای خشونت‌آمیز است. اگر شما یا اطرافیانتان مرتباً دچار رفتارهای تکانشی می‌شوید، می‌توانید به پزشک مراقبت‌های اولیه یا متخصص اطفال مراجعه کنید. در صورت لزوم، آن‌ها شما را به یک متخصص بهداشت روان ارجاع خواهند داد.

 

درمان رفتار تکانشی

هرچند رفتارهای تکانشی ممکن است شدید و فراگیر باشند، اما اغلب به‌واسطۀ روش‌های درمانی می‌توان آن‌ها را با موفقیت کنترل کرد. بسیاری از درمان‌های اختلال شخصیتی مرزی برای درمان تکانش‌گری نیز مؤثر هستند.

روان‌درمانی

رفتاردرمانی دیالکتیکی نوعی روان‌درمانی شناختی رفتاری متمرکز بر ایجاد مهارت‌هایی است که منجر به افزایش کنترل رفتارهای تکانشی و توانایی تفکر و تأمل قبل از عمل می‌شوند. با استفاده از مکانیسم‌های کنترلی در برابر احساسات شدید، فرد مبتلا بهتر می‌تواند با شرایط مواجه شود.

ذهن‌آگاهی، یکی از مهارت‌های رفتار‌درمانی دیالکتیکی است و شما را به ماندن در لحظه ترغیب می‌کند و باعث می‌شود، فرد آگاهی بیشتری نسبت به اعمال خود داشته باشد، به بررسی عواقب رفتار خود بپردازد و تصمیم عاقلانه‌ای راجع به نوع پاسخگویی به حوادث اطراف بگیرید.

دارودرمانی

داروهایی مانند مهارکننده‌های انتخابی جذب سروتونین (SSRI) که گاهی با مقادیر جزئی از یک داروی ضد روان‌پریشی همراه است نیز می‌توانند مؤثر باشد. این روش به‌ویژه در صورت زیاده‌روی و در معرض خطر بودن امنیت شما یا اطرافیان‌تان، مناسب است.

 

چگونه رفتار تکانشی را کنترل کنیم

نحوه برخورد با رفتار تکانشی، بستگی به علت آن دارد. در بسیاری از موارد، فرد مقصر نیست و ممکن است قادر به تغییر رفتار خود نباشد.

چنانچه این فرد فرزند شما باشد:

  • آن‌ها را از تکانش‌گری و تأثیرات و عواقب بعدی آن آگاه کنید
  • با نقش‌آفرینی، به دنبال رفتارهای جایگزین باشید
  • همواره صبور و شکیبا باشید.

 

با رفتارهای تکانشی خود به‌صورت زیر مقابله کنید:

  • تجسم وضعیت‌های محتمل و تمرین نحوۀ توقف و تفکر قبل از عمل
  • مقابلۀ مستقیم با رفتار تکانشی معمول خود، با دشوار ساختن افراط، ریخت‌وپاش یا هر نوع عملکرد سریع و نسنجیده

اگر احساس می‌کنید که به‌تنهایی قادر به کنترل رفتار خود نیستید، یک متخصص بهداشت می‌تواند منابع مفیدی را در اختیار شما قرار دهد.

این مقاله با عنوان «Impulsive Behavior a Disorder» در  www.healthline.com منتشر و در آذرماه ۱۳۹۹ در ای‌تراپی ترجمه شد.

This Post Has 0 Comments

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Back To Top
سوالی دارید؟ با ما صحبت کنید!
گفتگو با پشتیبان ایتراپی
سلام. برای چت در واتس‌اپ یا تلگرام پشتیبانی که می‌خواهید با او صحبت کنید را انتخاب کنید.
error: Content is protected !!